Phân Bổ Vốn Và Quản Lý Rủi Ro
Danh Mục Đầu Tư Cá Nhân

Bài viết quản lý danh mục nhiều startup cùng lúc mà tôi đã viết trước đây tập trung vào vấn đề thời gian và sự chú ý — làm sao không quá tải khi phải theo dõi nhiều công ty cùng lúc. Bài này nói về một vấn đề hoàn toàn khác, dễ bị bỏ qua hơn nhiều vì nó không "đau" ngay lập tức: quản lý rủi ro tài chính của toàn bộ danh mục — bao nhiêu vốn nên đổ vào 1 deal, có nên giữ lại tiền cho vòng sau, và vì sao đầu tư dàn trải nhiều ngành lại là một lựa chọn chiến lược, không phải sự tuỳ hứng.

Vì sao nhà đầu tư cá nhân cần nguyên tắc phân bổ vốn?

Một quỹ VC tổ chức có ủy ban đầu tư, có LP (limited partner) chia sẻ rủi ro, và có 1 chính sách phân bổ vốn được viết thành văn bản trước khi rót đồng nào — mỗi deal đều được giới hạn ở 1 tỷ lệ tối đa trên tổng quy mô quỹ. Nhà đầu tư cá nhân không có bất kỳ lớp bảo vệ nào trong số đó. Không có ai kiểm tra chéo quyết định, không có LP nào gánh bớt rủi ro nếu 1 deal thất bại — toàn bộ hậu quả tài chính dồn thẳng lên chính người ra quyết định.

Đây chính là lý do vì sao thiếu kỷ luật phân bổ vốn ở nhà đầu tư cá nhân nguy hiểm hơn nhiều so với vẻ ngoài của nó. Mỗi khoản đầu tư thiên thần riêng lẻ — vài chục triệu, vài trăm triệu đồng — thường "nhỏ" so với tổng tài sản, nên cảm giác rủi ro bị đánh giá thấp. Nhưng nếu lặp lại quyết định "khoản này nhỏ, chấp nhận được" liên tục trong 12-24 tháng mà không có 1 con số tổng để đối chiếu, nhà đầu tư có thể đã phân bổ 30-40% tài sản có thể chấp nhận rủi ro vào các deal giai đoạn sớm — một tỷ lệ mà không quỹ VC chuyên nghiệp nào chấp nhận cho 1 loại tài sản có xác suất mất trắng cao như đầu tư thiên thần.

Position sizing: không dồn quá % tài sản vào 1 deal

Position sizing là câu hỏi đầu tiên và quan trọng nhất: 1 deal duy nhất được phép chiếm tối đa bao nhiêu % trong tổng ngân sách dành cho đầu tư giai đoạn sớm? Lưu ý cụm từ "ngân sách dành cho đầu tư giai đoạn sớm" — không phải tổng tài sản ròng. Đầu tư thiên thần là loại tài sản có xác suất mất trắng cao (phần lớn startup giai đoạn sớm thất bại hoặc không tạo ra lợi nhuận đáng kể cho nhà đầu tư), nên số tiền đưa vào loại tài sản này ngay từ đầu phải là số tiền nhà đầu tư chấp nhận mất hoàn toàn mà không ảnh hưởng tới cuộc sống — không phải toàn bộ tiền tiết kiệm hay tài sản dùng cho mục đích khác.

Trong phạm vi ngân sách đó, nguyên tắc position sizing tiếp theo là: không để 1 deal chiếm quá 1 tỷ lệ cố định (nhiều nhà đầu tư thiên thần có kinh nghiệm thường tự đặt mức trần cho riêng mình, và mức trần đó nên thấp hơn nhiều so với cảm giác "chắc thắng" ban đầu). Lý do đơn giản: dù nhà đầu tư tự tin tới đâu về 1 founder hay 1 mô hình kinh doanh, xác suất đánh giá sai vẫn tồn tại — kể cả những quỹ VC có đội ngũ phân tích chuyên nghiệp cũng có tỷ lệ deal thất bại rất cao trong danh mục của họ.

Dự phòng vốn cho follow-on

Follow-on là khoản đầu tư thêm vào 1 công ty mình đã rót vốn trước đó, thường xảy ra khi công ty gọi vốn ở vòng tiếp theo. Đây là phần dễ bị bỏ qua nhất trong kế hoạch phân bổ vốn của nhà đầu tư cá nhân — phần lớn dùng gần hết ngân sách đầu tư giai đoạn sớm vào các deal mới, không giữ lại phần nào cho các công ty trong danh mục đang phát triển tốt.

Hậu quả của việc không dự phòng follow-on xuất hiện ở đúng lúc đáng tiếc nhất: khi công ty tốt nhất trong danh mục — công ty mà nhà đầu tư tin tưởng nhất — gọi vốn vòng tiếp theo với định giá cao hơn, nhưng nhà đầu tư không còn ngân sách để tham gia. Kết quả là tỷ lệ sở hữu bị pha loãng dần qua từng vòng mà không có cách nào bảo vệ, trong khi đây lại là công ty mà nhà đầu tư có nhiều lý do nhất để muốn tăng tỷ lệ sở hữu, không phải giảm.

Rủi ro tập trung ngành

Ngoài rủi ro ở từng deal riêng lẻ, danh mục đầu tư cá nhân còn đối mặt với 1 loại rủi ro khác — rủi ro hệ thống khi toàn bộ các công ty trong danh mục cùng thuộc 1 ngành. Nếu 5 trong 5 công ty một nhà đầu tư đã rót vốn đều thuộc ngành thương mại điện tử, một thay đổi chính sách, một cú sốc hành vi tiêu dùng, hay một làn sóng cạnh tranh mới trong ngành đó sẽ tác động đồng loạt lên toàn bộ danh mục cùng lúc — thay vì chỉ ảnh hưởng tới 1 phần.

Đây là điểm khác biệt quan trọng giữa nhà đầu tư cá nhân từng là founder và 1 quỹ VC tổ chức có thesis chuyên sâu 1 ngành. Quỹ VC chọn tập trung 1 ngành vì họ có đội ngũ phân tích sâu, có lợi thế thông tin trong ngành đó — sự tập trung là chiến lược có chủ đích, đi kèm năng lực đánh giá sâu tương ứng. Nhưng với nhà đầu tư cá nhân không có đội ngũ chuyên trách, tập trung 1 ngành chỉ vì "quen thuộc" hoặc "đang hot" mà không có năng lực đánh giá tương ứng vừa làm tăng rủi ro hệ thống, vừa không mang lại lợi thế thông tin bù đắp.

Case thật: BG Ventures phân bổ qua 4 ngành khác nhau

Danh mục đầu tư cá nhân BG Ventures mà tôi công bố công khai là một ví dụ cụ thể cho cách phân tán rủi ro tập trung ngành trong thực tế, không phải chỉ trên lý thuyết. Danh mục hiện có 4 công ty, mỗi công ty thuộc 1 ngành hoàn toàn khác nhau:

Bốn ngành này — Ecommerce O2O, công nghệ tuyển dụng, healthtech, F&B — không có bất kỳ mối liên hệ trực tiếp nào về mặt chu kỳ kinh doanh hay chính sách ngành. Nếu 1 chính sách siết chặt liên quan tới thương mại điện tử tác động tới Nina Ecom Center, điều đó gần như không ảnh hưởng gì tới hoạt động của Vua Cua hay HOPE Corp. Đây không phải sự tình cờ — đó là kết quả của việc tận dụng mạng lưới vận hành đa ngành mà tôi tích luỹ qua nhiều năm ngồi Board Member ở nhiều lĩnh vực khác nhau, thay vì gò ép bản thân vào 1 thesis chuyên sâu duy nhất mà tôi không có đủ lợi thế thông tin để cạnh tranh với các quỹ VC chuyên ngành.

Sai lầm thường gặp: coi đầu tư thiên thần như xổ số

Bảng tổng hợp nguyên tắc phân bổ vốn

Câu Hỏi Thường Gặp

Hải H Nguyễn

Forbes 30 Under 30 Asia 2017 · Founder BeginGuru · Founder BG Ventures

14 năm kinh nghiệm gọi vốn thực chiến, hơn 26.000 giờ làm việc với founders. Từ founder chuyển sang nhà đầu tư cá nhân qua danh mục BG Ventures.